Kitabsızların kitab mükafatı

Qan Turalı

Rusdillilərin millilik kriteriyaları

Bu günlərdə kitabın yada düşdüyünü görmək necə də gözəldir. Məsələ bundadır ki, Milli Kitab Mükafatı təsis edilib. Mükafatın təsisçisi “Əli və Nino” mağazalar şəbəkəsinin rəhbəri Nigar xanım Köçərlidir. Qalibə 3 min manat pul mükafatı nəzərdə tutulub. Ikinci yeri tutan 2 min, üçüncü yeri tutan müəllif isə 1000 manat həcmində mükafat alacaq.
Mükafat barədə bu qədər kifayətdir. Mükafatın təqdimat mərasimi haqqında “Azadlıq”da Natiqin reportajı dərc edilib.

Münsiflər heyəti nə vəd edir?

Amma gəlin, sevincimizi yarımçıq kəsərək mükafatı verəsi Münsiflər Heyətinin nəzərdən keçirək.
1. Çingiz Abdullayev: Azərbaycan dilində bir bədii əsər də yazmayıb. Buna baxmayaraq xalq yazıçısıdır. Abdullayev Azərbaycan dilində bircə ssenari yazıb. Bu ssenari eyni zamanda Abdullayevin detektiv olmayan yeganə əsəridir. Söhbət Mehriban Ələkbərzadənin rejissoru olduğu “Məhkumlar” filmindən gedir. Filmə dövlət 280 min manat pul ayırıb və mövzusu cüzamlı xəstələrdir. Həmin film haqqında Azərbaycan Kinematoqrafçılarının qurultayında rus kinoşünası Yelena Mixaylova Ştisovanın məruzəsində (tərcümə: Aygün Aslanlı) söylədiyi fikirlər “Fokus” jurnalının 2-ci nömrəsində çap edilib:
“On filmdən biri cüzam xəstələrinə həsr olunanda istər-istəməz fikirləşirsən ki, Azərbaycanda bundan aktual heç nə yoxdur. Amma film sosial mövzuya toxunmur axı… Burda ayrı-ayrı yaramaz kişilər və qadınlar, cüzam xəstəliyinə tutulmuş qadınları analıq və sevmək hüququndan məhrum edən ağ xalatlı qatillər ifşa olunur.
Məndə belə bir təəssürat var ki, bu dəhşət filminin yaradıcıları belə ekzotik mövzunu seçərkən qadın hüquqlarının qorunmasından ilhamlanmayıblar. Sadəcə adi gərginlik xatirinə ona müraciət ediblər. Məncə əsəbləri zəif adamların baxması məsləhət olmayan bu film əslində öz qəhrəmanlarına qarşı antihumanist mövqedədir. Film istər-istəməz şəriətin qüsurundan – lap əvvəldən qurban mövqeyində olan qadının hüquqsuzluğundan sui-istifadə edir və cəmiyyətin beynində bu geridəqalmış düşüncəni möhkəmləndirir. Bununla belə qeyd edim ki, ritminə, montajına, təsvirlərinə görə film çox müasir görünür. Amma müasir forma, ekran əsərinin feodal mentallığı ilə ziddiyyət təşkil edir”.
Biz deyəndə hörmətli Çingiz müəllim bizi qarayaxmada suçlayır, həm də çox bağışlasın ki, biz onunla türkün ana dilində danışırıq. Amma həmdillisinin sözlərini udmalıdır. Asan udulası sözlər də deyil: antihumanist, kəskin süjet naminə cüzama müraciət və s. Onun Azərbaycan dilində yazdığı ssenariyə Yelena Mixaylovanın rəyi belədir, yaşı 50-ni ötmüş yazıçı bu sözlərlə qabırğasını bərkidirsə onda necə münsif olacaq? Qeyri-detektiv yeganə əsərini bu cür naşı formada yazan adam daşıdığı ədəbi dünyagörüşü sizcə ona obyektiv seçim üçün şans verirmi?
2. Rüstəm Ibrahimbəyov: Istedadlı və özünü təsdiq etmiş ssenarist, dramaturq, rejissordur. 60-cılar nəslindən özünü ən azı MDB miqyasında təsdiq etmiş yeganə şəxsdir. Rüstəm Ibrahimbəyov yazıçı kimi bəzi əsərlər yazsa da, istisnasız olaraq bütün əsərlərini rus dilində yazıb.
3. Elçin Şıxlı: Azərbaycan ədəbiyyatına aidiyyəti Ismayıl Şıxlının oğlu olmaqla məhdudlaşır. Rusdilli “Zerkalo” qəzetinin baş redaktorudur. Intellektual adam olsa da, müntəzəm yazmaqla məşğul deyil. Onun dəyərləndirmədə hansı prinsipləri tutacağı şəxsən mənim üçün maraqlıdır.
4. Ramiz Fətəliyev: Bir neçə filmin rejissoru və ssenari müəllifidir. Deyilənə görə ən yaxşı dramaturqlardan biridir. Rəsul Rza haqqında daim fərəhlə danışır. Yəqin buna görə  hesab edilib ki, o, ədəbiyyat müsabiqəsində münsif ola bilər.
5. Vaqif Səmədoğlu: Haqqında daim yazırıq. Təfəkkürü 60-cı illərdə qalıb. Ədəbi dairələrdə “plagiator” kimi tanınıb. Ifrat dərəcədə hökumət tərəfdarıdır. Hətta bir dəfə həbsdəki jurnalistləri “dələduz” adlandırmış və layiqli cavabını almışdı. Gənc yazarların hamısı atası haqqında tənqid yazır. Buna görə obyektivliyi şühbə altında da deyil. Hamı bilir ki, qeyri-obyektiv adamdır və müsabiqədə də qeyri-obyektiv olacaq. Daim yeniliyə düşmən olub. Isa Qəmbərdən başqa heç kim onun xalqa xidmət etdiyini düşünmür. Hətta özü belə. Bir dəfə efirdə, səmimi vaxtlarında hakimiyyət tərəfə keçməsini belə izah edib: “Baxdım, Anarın, Fikrət Qocanın hər şeyi var, amma mən bu yaşımda nisyə çaxır içirəm”.
6. Hamlet Isaxanlı: Verdiyi təhsilin səviyyəsi ilə seçilən Xəzər Universitetinin rektorudur. Deyilənə görə yaxşı alimdir. Lakin çox təəssüf ki, ədəbiyyat onun uğursuz yeridir. Dalbadal şeir kitabları buraxdırır. Kitabları tərcümə edilərək xaricdə çap edilir. Son kitabı Çində çap edilib. Şair Hamlet Isaxanlı haqqında təəssürat oyatmaq üçün bir bənd şeirini təqdim edirəm:
Dəli Kür, sənə kim verdi bu adı?
Minillər qarşını heç kim almadı.
Indi ki, qoluna bəndlər vuruldu,
Səndə dəlilikdən əsər qalmadı.
Bu şeiri yazıb altına imza atan adamın müsabiqədə hansı əsərlərə yaxşı qiymət verəcəyi barədəki polemika açmağa ehtiyac yoxdur.
7. Rəbiyyət Aslanova: Fəlsəfə elmləri doktoru, YAP üzvüdür. Ədəbiyyata yaxınlığı barədə heç nə bilmirik. Dəyərləndirmələrində nəyi əsas tutacağı haqda fikir yürütmək isə çox da çətin olmamalıdır. Rusdilli deyil.
8. Elnur Baimov: Vaxtilə day.az saytının rəhbəri idi. Ədəbiyyata aiddiyatı və meyarları barədə özü danışsa daha yaxşı olar. Rusdillidir.
9. Nərgiz Cəlilova: Məşhur teleaparıcılardandır. Hansı xidmətlərinə görə münsif olduğu sirr kimi qalır.
10. Balakişi Qasımov: Adına aldanmayın, o da rusdillidir. Deputatlıq vüsalına yetməyən nakamlardandır. MSK-da adı Balaş Qasımov kimi gedir, əsl adı “Balakişi” mötərizədə yazılıb. “”Nə? Harada? Nə vaxt?” oyunu üzrə Azərbaycan komandasının kapitanıdır. Onun namizədliyini “Yeni adlar” Seçki Bloku sürmüşdü. Münsiflər Heyətinə də yeni ad kimi düşüb.
11. Rəşad Məcid: Təqdimata geniş ehtiyacı yoxdur. Rusdilli olmadığını hamı bilir. Yazıçılar Birliyinin gənclər üzrə katibi olması obyektivliyi şübhə altında qoyur. Amma insafən, siyahıda ədəbiyyata dəxli olan iki adam varsa onun biri Rəşad Məciddir. Baş redaktor olduğu “525-ci qəzet” ədəbiyyata ən çox yer verən qəzetlərdən sayılır.
Göründüyü kimi, Münsiflər Heyəti kifayət qədər başdansovdu şəkildə tərtib edilib. Heyətdə yazıçıdan başqa hər peşənin sahibini tapmaq olar.

Mükafatlar necə bölünəcək?

Onu da qeyd edək ki, mükafatın dəstəkçiləri sırasında Mədəniyyət və Turizm, eləcə də Gənclər və Idman nazirlikləri var. Buna görə də mükafatın obyektlivliyini indidən şübhə altına almaqda böyük fayda var.
Bu günlərdə söhbətləşib rəyini öyrəndiyim yazarlardan heç biri mükafata əsər təqdim etməyəcəklərini söylədilər. Onları başa düşmək çətin deyil. Hər halda heç bir gənc yazar əsərinin Elnur Baimov tərəfindən qiymətləndirilməsinə dözə bilməz. Rusdilli olan, Azərbaycan xalqının mədəniyyətinə həqarətlə baxan, amma özləri də bir şey ortaya qoya bilməyən bu tipli adamların bu müsabiqədə ədəbiyyatın inkişafı naminə heç nə verə bilməyəcəyi münsiflər heyətinə baxanda aydın olur.
Azərbaycanda mədəniyyət adına görülən bir işin arxasında hökumətin barmağı varsa, o artıq imitativ mahiyyət daşıyır. Azərbaycanda yaxşı kitab yazmaq, hökuməti tənqid etmədən mümkün deyildir. Buna görə də Münsiflər Heyətində ədəbiyyatdan, yenilikdən uzaq adamların toplaşması bu imitasiya siyasətinin yerinə yetirilməsinə xidmət edir.